Het verleden bewaren voor de generaties van morgen

Overal ter wereld zijn er voorwerpen en plekken die zo kostbaar zijn dat de meesten van ons ze alleen maar van een afstand kunnen bekijken. Oude kunstvoorwerpen, kwetsbare kunstwerken en relikwieën, veilig opgeborgen in verduisterde, klimaatgeregelde kluizen of achter dik beschermend glas – waar alleen opgeleide professionals ze mogen aanraken.

En natuurlijk is het van cruciaal belang deze bijzondere onderdelen van onze cultuur te behouden. Ze stellen ons niet alleen in staat terug te kijken in de tijd om te leren van de beschavingen die ze hebben gemaakt, maar ook hun spoor te volgen en te begrijpen wat er daarna allemaal is gebeurd. In Japan vind je bijvoorbeeld talloze kwetsbare meesterwerken, die honderden jaren geleden zijn gemaakt van de meest kwetsbare materialen die je je maar kunt voorstellen: papier, zijde en bladgoud. In 2007 hebben we, samen met de Kyoto Culture Association, het Tsuzuri Project opgericht om met behulp van de allernieuwste Canon technologieën van deze schatten reproducties op ware grootte met een ultrahoge definitie te maken, zodat de originelen veilig bewaard kunnen blijven. 

Tientallen belangrijke kunstwerken zijn via dit project de wereld rondgegaan, van eeuwenoude zijden rollen tot de meest verfijnde papieren schermen. Veel daarvan zijn te zien in 's werelds meest prestigieuze musea. Vooral twee opvouwbare papieren schermen, versierd met subtiele wolkjes van bladgoud, springen eruit. Het hele leven uit de 16e eeuw speelt zich voor je ogen af in 'Scènes in en rond Kyoto' : een verbazingwekkende 2485 figuren, van adel tot gewone mensen en alles daartussenin. Het creëren van een perfecte kopie van zo'n uitzonderlijke prestatie vereiste dan ook even uitzonderlijke technologie.

Een speciaal opgestelde Canon spiegelreflexcamera maakte foto's van het kunstwerk, die vervolgens zorgvuldig aan elkaar werden 'geplakt' en kleurgecorrigeerd. Vervolgens werden met behulp van een imagePROGRAF grootformaatprinter de subtiele textuur en de antieke kleuren gereproduceerd op 'washi', een Japans handgeschept papier dat door onze R&D-experts is aangepast zodat het geschikt is om op te printen. Tot slot heeft een van de meest gerespecteerde meester-ambachtslieden van Japan, Hiroto Rakusho, de kenmerkende streken van bladgoud aangebracht.

Maar Japan is niet het enige land dat de technologie van Canon op deze manier gebruikt. In Madrid loopt Factum Arte al 25 jaar voorop op het gebied van technologie in kunst en restauratie, waarbij de grens tussen digitaal en fysiek vervaagt. "Geen enkel museum legde het oppervlak van voorwerpen vast", legt oprichter Adam Lowe uit. "Maar wij (Adam en medeoprichter Manuel Franquelo) vonden het een cruciale factor." Ze zagen dat kunstwerken maar al te vaak werden gefotografeerd – of zelfs doorlicht met röntgenstralen – waardoor de werken als een afbeelding werden vastgelegd. De complexe wereld van hun oppervlakken werd echter verwaarloosd, terwijl die juist zoveel cruciale informatie bevatten.

En hoewel de meeste kunstvoorwerpen die via het Tsuzuri-project worden gereproduceerd tweedimensionaal zijn en van organische materialen zoals papier zijn gemaakt, houdt Factum zich bezig met alle denkbare soorten projecten – van enorme sculpturen en wereldberoemde olieverfschilderijen tot meer ongebruikelijke uitdagingen, zoals bouwwerken, graven en zelfs hele kamers. Niets is onmogelijk als het erom gaat elk complex en fijn detail vast te leggen, millimeter voor millimeter. "Maar alles wat we doen is 100% contactloos", benadrukt Adam, terwijl hij het verhaal vertelt van hun eerste grote project: het nabouwen van het graf van Seti I in de Vallei der Koningen in Egypte, zodat het van dichtbij bestudeerd en geanalyseerd kan worden. "Veel scanners hadden destijds markeringen nodig, maar ons systeem legde in plaats daarvan dieptekaarten vast."

Dit zou het kenmerk worden van Factum Arte en hun non-profitorganisatie Factum Foundation: hardware aanpassen, eigen software ontwikkelen en een team samenstellen dat niet alleen bestond uit allerlei soorten ingenieurs, maar ook uit kunstenaars, beeldhouwers, productontwerpers, restaurateurs, fotografen, textielspecialisten – en zelfs architecten en gespecialiseerde lassers. Daarnaast zoeken we ook contact met technologiepartners, zoals Canon, om hen te helpen nog meer te bereiken.

"Toen ik Clemens (Weijkamp, senior printtechnoloog bij Canon Production Printing) ontmoette, was dat echt een verademing", glimlacht Adam. "Hij begreep ons echt, en sindsdien werken we heel nauw samen." Factum maakt nu bij al zijn projecten gebruik van Canon-technologie, op allerlei verschillende, soms zelfs verrassende manieren. Voor het digitale opnamegedeelte van bijna al hun werk hebben ze Canon camera's bij de hand, maar ze hebben ook twee Arizona printers, waarmee ze fysieke 3D-texturen kunnen afdrukken. Die van hun is echter aangepast, zodat hij nu tot een diepte van 20 mm kan printen. "We gebruiken hem om volume te printen", legt hij uit. "Er zijn anderen die reproducties van schilderijen maken, maar leg hun werk eens naast wat wij doen en je zult het verschil zien tussen een kopie en een reproductie. Die van ons hebben de kenmerken van een schilderij, niet van een afdruk."

Toen het Antikenmuseum in Bazel aan Factum vroeg een tentoonstelling over het graf van Seti I te maken, werd het gestructureerde oppervlak van de sarcofaag op de Arizona geprint. Dat werd vervolgens op het albast overgebracht – en dat is nog een flinke understatement voor hoe ingewikkeld die klus was. Het verwerken van de bestanden vereiste verschillende algoritmen om het oppervlak van de vorm te scheiden, zodat ze aan elkaar konden worden gekoppeld om een perfecte reproductie te maken.

En dit was nog maar het begin. Het werk van Factum – zowel digitaal als fysiek – is toegepast op enkele van 's werelds bekendste culturele schatten. Hun reproducties van de Rafaël-kartonnen bijvoorbeeld (schilderijen die de paus in 1515 liet maken om wandtapijten te maken voor de onderste muren van de Sixtijnse Kapel), maakten weliswaar deel uit van een breder restauratieproject bij het V&A, maar werden ook naast de originelen tentoongesteld tijdens tentoonstellingen in de Scuderie del Quirinale in Rome en de National Gallery in Londen.

En ze hebben hun Arizona-printers met verbluffend resultaat ingezet bij tal van soortgelijke projecten, waarbij ze hyperrealistische replica's maakten van Fra Angelico in het Prado, reproducties van keramische tegels voor de Spaanse Galerij in Bishop Auckland, Rembrandts Portret van een bejaarde man en Caravaggio's De begrafenis van de heilige Lucia, naast nog talloze andere werken.

Adam geeft toe dat hun proces "omvangrijk en ingewikkeld is, maar de Arizona speelt daarin een cruciale rol – het is een geweldig gereedschap en heeft buitengewoon veel potentieel." Als technologie en traditie op deze manier samenkomen – zoals dat zo indrukwekkend gebeurt bij zowel het Tsuzuri-project als Factum Arte – opent dat een wereld aan nieuwe mogelijkheden voor conservering die vroeger ondenkbaar waren, terwijl de ziel van de originele werken behouden blijft. En bovenal kan het beschermd cultureel erfgoed letterlijk in ieders handen leggen.

Lees meer over het creatieve potentieel van drukwerk en onze Arizona en imagePROGRAF printers.